Sancties tegen rechters zijn geen soevereiniteit
De VS zette de voorzitter van het Internationaal Strafhof op de sanctielijst. Niet om een fout van het hof, maar omdat het Israëlische leiders wil vervolgen. Wie rechters op een zwarte lijst zet, verdedigt geen soevereiniteit maar tast de rechtsstaat aan.
Minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio zette dinsdag de Japanse Tomoko Akane op de Amerikaanse sanctielijst. Zij is de voorzitter van het Internationaal Strafhof. Met haar werd de Senegalese aanklager Abdoulaye Seye aangewezen. Beiden kunnen niet meer bij Amerikaanse rekeningen en zijn afgesloten van het financiële systeem waar vrijwel elke internationale bank aan hangt.
De grondslag is een decreet dat president Trump in februari 2025 ondertekende. Sindsdien zijn volgens persbureaus meer dan tien rechters en aanklagers van het hof aangewezen. Rubio zei dat het gaat om mensen die betrokken zijn bij pogingen om functionarissen te onderzoeken, aan te houden en te vervolgen van landen die de rechtsmacht van het hof niet aanvaarden.
Dit gaat niet over een fout van het hof
Let op wat daar staat. Niet: deze rechters hebben een verkeerd vonnis geveld, de procedure was oneerlijk, het bewijs was ondeugdelijk. Het verwijt is dat ze hun werk doen in dossiers die Washington niet wil zien.
Welke dossiers dat zijn, is geen raadsel. In november 2024 vaardigde het hof arrestatiebevelen uit tegen de Israëlische premier Netanyahu en zijn toenmalige minister van Defensie Gallant, en tegen een commandant van Hamas. Daarnaast loopt het onderzoek naar Afghanistan, waarin ook Amerikanen in beeld zijn.
Vorige maand maakte Rubio duidelijk waar dit heen gaat. Hij kondigde een campagne aan van de hele regering om het hof af te breken, desnoods steen voor steen. De sancties van deze week zijn daarvan de uitvoering, geen incident.
Soevereiniteit werkt niet zo
Het woord dat er telkens bij wordt gehaald, is soevereiniteit. De Verenigde Staten zijn geen lid van het hof, dus geldt de rechtsmacht niet voor Amerikanen, is de gedachte, en dus mag Washington zich verzetten.
Die eerste stap is een verdedigbaar standpunt. De tweede is dat niet. Geen lid zijn betekent dat een verdrag jou niet bindt. Het geeft geen bevoegdheid om de rechters te straffen van een hof dat 125 andere landen wél hebben opgericht, en om hun bankrekeningen te bevriezen omdat ze zaken behandelen tegen burgers van een ander land.
Dat is het omgekeerde van soevereiniteit respecteren. Het is de eigen wet buiten de eigen grenzen opleggen aan instellingen van anderen.
Wie de rechtsstaat verdedigt, sanctioneert geen rechters
Het hof noemt de maatregelen een aantasting van de rechtsstaat en zegt zijn werk voort te zetten. In juni stapten drie rechters zelf naar de Amerikaanse rechter, met het argument dat de sancties willekeurig zijn en de rechterlijke onafhankelijkheid uithollen.
Human Rights Watch noemde de aanwijzing van deze week een ontkenning van het internationaal recht en een poging om Amerikaanse en Israëlische functionarissen buiten het bereik van de rechter te houden. Die typering is hard, maar het is moeilijk er een andere lezing tegenover te zetten zolang niemand aanwijst welke juridische fout het hof dan gemaakt heeft.
De praktische kant is minstens zo ernstig. Een rechter of aanklager op zo n lijst raakt zijn betaalrekening kwijt, kan software en diensten niet meer afnemen en wordt door banken gemeden. Dat vertraagt geen abstractie, maar dossiers over massagraven en verkrachting als oorlogswapen.
Het morele gezag ontbreekt
Een land dat internationale rechtspraak de les leest, mag op zijn eigen staat van dienst worden gewezen. De inval in Irak van 2003 ging zonder mandaat van de Veiligheidsraad, en toenmalig VN-chef Kofi Annan noemde die oorlog in 2004 gewoon illegaal. In Panama haalde het Amerikaanse leger in 1989 staatshoofd Noriega weg om hem in Miami voor de rechter te brengen.
Dat laatste is precies wat Washington nu onwettig noemt: iemand van een ander land voor een rechtbank slepen die dat land niet erkent. Toen was het rechtvaardigheid, nu is het overtreding van de soevereiniteit.
En dan de rechtsstaat thuis. In de index van het World Justice Project staan de Verenigde Staten op plaats 27 van 143 landen, voor het derde jaar op rij lager, met een daling op zeven van de acht onderdelen. De grootste minnen zitten bij de grondrechten en bij de beperkingen op de macht van de regering.
Ondertussen sliepen in januari 2025 in de VS 745.652 mensen zonder eigen dak boven het hoofd, van wie 266.320 buiten of in een auto. Het aantal mensen dat langdurig dakloos is, was nog nooit zo hoog. Een land met die cijfers heeft binnenshuis werk genoeg voordat het rechters in Den Haag gaat straffen.
Voorspelbaar, en juist daarom gevaarlijk
Het beschamende zit niet in de verrassing, want die is er niet. Het zit in de gewenning. Sancties die eerst voor terroristen en drugskartels waren bedoeld, worden nu ingezet tegen een rechter uit Japan.
Wat daarna komt, is te voorspellen. Zodra het straffen van rechters normaal beleid is, hoeft geen enkele grootmacht zich nog te verantwoorden als die hetzelfde doet bij een tribunaal dat haar eigen soldaten onderzoekt. De eerste die dat aanhaalt, zal er dankbaar naar verwijzen.
Nederland is gastland van dit hof. Dat verplicht tot meer dan afkeuren in een berichtje. Het vraagt om regelingen die rechters en aanklagers gewoon aan het werk houden: bankieren, betalen, reizen. Anders werkt de sanctie precies zoals bedoeld, ook zonder dat iemand hier ermee instemt.
