88 doden bij oversteek naar Ceuta

Het mortuarium van de Spaanse enclave Ceuta heeft 88 lichamen binnengekregen. Dat zei stadsbestuurder Juan Jesús Vivas maandag. Daarbij zitten ook mensen die omkwamen bij pogingen in de twee weken daarvoor.

De officiële teller van de massale oversteek stond maandag op 72.

Regeringsvertegenwoordiger Miguel Ángel Pérez Triano maakte die 72 maandag bekend, nadat langs de kust nog vijf lichamen werden gevonden. Zaterdag hield de Spaanse regering het op 67 doden, meldt de NOS. Het gaat om lichamen die aan Spaanse kant zijn geborgen. Marokko houdt het aan zijn eigen kant op elf doden: tien mensen verdronken, een viel.

Vrijdagavond stond de Spaanse teller nog op 57, eerder die dag op 27. Daarmee is dit de dodelijkste oversteek sinds de ramp bij Tarajal in 2014. De Guardia Civil zoekt nog naar vermisten.

Ceuta ligt aan de Noord-Afrikaanse kust en heeft 85.000 inwoners. Mensen zwommen om de pier heen of klommen over het hoge grenshek. De stad werd daardoor volledig overvallen.

• Grenshek, ongeveer 8 kilometer
• Pier waar mensen omheen zwommen

Bijna iedereen alweer terug

Van de ongeveer 50.000 mensen die de enclave bereikten, zijn er volgens het Spaanse ministerie van Binnenlandse Zaken 48.300 vrijwillig teruggekeerd naar Marokko. Zaterdagochtend was bijna iedereen weg, zwemmend of via hekken die Spanje juist voor de terugtocht opende.

De situatie is bijna volledig omgedraaid.

Dat zegt minister Grande-Marlaska van Binnenlandse Zaken. Hij houdt vol dat Marokko geen bedreiging vormt voor Ceuta of de rest van Spanje, maar een betrouwbare partner is. Spanje legt nu een barrière van 500 meter aan langs de pier in zee, om een nieuwe oversteek te blokkeren.

Maandag zei de Spaanse minister van Buitenlandse Zaken dat de overgrote meerderheid van de mensen alweer in Marokko is. Toch kwamen er die dag opnieuw kleine groepen binnen. Spaanse militairen begeleidden hen terug naar de grens. Anderen sliepen nog op het strand.

Migranten die terugliepen, zeggen dat er in de stad geen eten en geen drinken was. Anderen wilden juist weg uit Marokko, omdat het land hun niets te bieden heeft. Een 18-jarige zegt dat hem onderdak was beloofd, maar dat dat een leugen bleek.

Verdrinkingen en een gedrang bij de pier

Veel doden verdronken, anderen kwamen om in het gedrang bij het hek op het strand van Tarajal. Dat zegt Rachid Sbihi, voorman van een lokale vakbond voor agenten van de Guardia Civil, tegen The Guardian.

Er komen nog steeds mensen binnen. De versterkingen die er zijn, helpen alleen de gewonden.

Sbihi spreekt van een ernstige humanitaire crisis. Duizenden mensen, onder wie kinderen die alleen reizen, slapen bij gebrek aan opvang in parken en op de stoep. Volgens de Guardia Civil zijn er ongeveer 700 minderjarigen bij. Het opvangcentrum CETI zit vol, ruim duizend mensen wachten buiten.

De hulpdiensten behandelden sinds donderdag meer dan duizend mensen. De stad houdt rekening met meer doden en richt ruimte in voor tweehonderd lichamen.

Hoeveel mensen precies, is onduidelijk

Over de aantallen lopen de schattingen ver uiteen. Het ministerie van Binnenlandse Zaken houdt het op ongeveer 50.000 mensen in 24 uur, stadsbestuurder Juan Jesús Vivas op 60.000. Migranten worden niet geregistreerd, dus harde cijfers zijn er niet.

Sánchez zet het leger in

Premier Pedro Sánchez landde vrijdag rond 11.40 uur op het heliplatform van Ceuta, waar hij werd opgewacht door protesterende inwoners. Hij noemde de oversteek een aanval en een schending van de territoriale integriteit van Spanje, en wijst naar mensensmokkelaars.

Wij zetten alle middelen in om mensen terug te sturen naar Marokko.

Het kabinet stuurde het leger naar de enclave, naast zestig reservisten, dertig agenten van de Guardia Civil uit Andalusië, acht GEAS-duikers en het patrouilleschip Duque de Ahumada met helikopterondersteuning. De grensovergang bij Melilla ging donderdagavond dicht.

De terugkeer kwam vrijdag snel op gang, via dezelfde grensovergang waar anderen tegelijk naar binnen kwamen. Ceuta schrapte het feest van zijn patroonheilige.

Sánchez legt de toestroom deels bij een uitspraak van het Spaanse hooggerechtshof van begin deze maand: wie zwemmend of per boot Ceuta bereikt, mag niet zonder procedure worden teruggestuurd. De oppositie vindt de versterking veel te mager.

Geruchten op sociale media

Volgens Sánchez legden smokkelbendes die uitspraak in hun eigen voordeel uit. Dat gerucht ging vervolgens als een lopend vuurtje over sociale media, waaronder Discord, met de belofte dat wie het water haalde mocht blijven.

Ook het Marokkaanse feest Eid Al-Ârch speelde mogelijk mee. Aan de andere kant van de grens stonden daardoor vermoedelijk minder mensen op post. Marokkaanse activisten betwijfelen of de migranten de uitspraak zelf kenden.

Spanje bedankte Marokko voor de medewerking aan de terugkeer.

Burgemeester Juan Jesús Vivas wil meer politie en militairen, en vroeg het kabinet de noodtoestand af te kondigen. Madrid wees dat af: die maatregel kan volgens de regering alleen bij zware natuurrampen, zoals de branden van deze zomer, of bij een vulkanische of nucleaire dreiging.

Vijf keer groter dan 2021

De vorige massale oversteek was in mei 2021. Toen kwamen er in twee dagen 10.000 mensen binnen, nadat Marokko de controles had laten verslappen. Die crisis speelde tegen de achtergrond van een diplomatieke ruzie over de Westelijke Sahara.

Bronnen binnen de Marokkaanse regering wijzen nu naar criminele organisaties. De samenwerking met Spanje zou onverminderd goed zijn.

Italië schort Schengen op

De gebeurtenissen leidden tot scherpe kritiek uit andere EU-landen. Italië voert een maand lang grenscontroles in voor reizigers uit Spanje en schort daarmee de Schengenafspraken met Madrid op. Wie vanuit Spanje binnenkomt, moet een paspoort laten zien. Spanje ontbood eerder de Italiaanse ambassadeur.

Finland steunt de Italiaanse lijn en de Deense premier Frederiksen wil dat de EU een schorsing van Spanje overweegt. Portugal scherpt de controles aan de zuidelijke land- en zeegrens aan, Duitsland verlengt zijn binnengrenscontroles en de Franse minister van Binnenlandse Zaken Laurent Nuñez liet de grens met Spanje strenger bewaken. Madrid noemt de aanvallen partijpolitieke demagogie.

De Europese Commissie ziet geen grond voor een schorsing. Commissievoorzitter Von der Leyen noemt de beelden onacceptabel en biedt hulp aan, onder meer met grensbewaker Frontex. Ze wijst erop dat vrijwel iedereen is teruggestuurd en dat niemand het Spaanse vasteland of de rest van de EU heeft bereikt. Ook België en Slowakije vinden een schorsing buiten proportie.

Spoedoverleg op dinsdag

Sánchez vroeg zaterdag om een spoedoverleg van de EU-ministers van Binnenlandse Zaken. Dat overleg komt er: de ministers vergaderen dinsdag via een videoverbinding. Ierland, dat nu het EU-voorzitterschap heeft, roept de vergadering bijeen. De EU-ambassadeurs komen maandag al bij elkaar en Brussel zette het crisismechanisme IPCR aan.

Aanleiding is een brief van 22 regeringsleiders aan Commissievoorzitter Von der Leyen, Raadsvoorzitter Costa en de Ierse premier Martin. Italië en Denemarken namen het initiatief. Frankrijk, Portugal en Luxemburg tekenden niet mee, Spanje zelf evenmin.

We kunnen niet toestaan dat ongecontroleerde massale oversteken het beeld scheppen dat illegaal de Europese Unie binnenkomen mogelijk is.

Dat schrijven de 22 leiders. Von der Leyen noemt het overleg welkom en wil er lessen uit trekken om Europa weerbaarder te maken. Sánchez wijst erop dat een deel van de lidstaten Spanje juist aanvalt en om een tijdelijke uitsluiting uit Schengen vraagt. Madrid noemt de maatregelen van andere hoofdsteden egoïstische reacties.

Minister Berendsen van Buitenlandse Zaken eist dat Spanje nog dezelfde dag maatregelen neemt, maar neemt zelf geen maatregelen in Nederland. Verandert er niets, dan komen aanvullende stappen op EU-niveau of nationaal in beeld, zegt hij. Het kabinet is tegen schorsing van Spanje uit Schengen. In Spanje zelf eist de oppositiepartij PP een harde aanpak, terwijl Vox spreekt van een invasie.

Ceuta vormt samen met Melilla de enige landgrens van de Europese Unie met Afrika. Beide steden krijgen periodiek te maken met golven van mensen die Europa proberen te bereiken.